Stanisława Ćwiok ps. „Czarnula” (1926-2009)

Stanisława Ćwiok urodziła się 10 czerwca 1926 r. we Lwowie; była córką Andrzeja (legionisty polskiego z pierwszej wojny światowej; zaginął w Związku Sowieckim; został uznany za zmarłego pod datą 30 marca 1945 r.) i Anny z d. Letka (zm. 8 października 1978 r.). Rodzice zajmowali się ogrodnictwem i rolnictwem. Stanisława miała dwóch braci: Wilhelma (ur. 17 lipca 1924 r., zm. 10 kwietnia 2005 r.) – żołnierz (podoficer) AK o pseudonimie „Twardy” i Bożysława – żołnierz AK o pseudonimie „Sarna” (zginął w 1945 r.). Mieszkała we Lwowie przy ul. Pasieki nr 164. Od 1933 r. uczyła się w szkole powszechnej im. Józefa Zimorowicza przy ul. Łyczakowskiej we Lwowie. Edukację kontynuowała do 1942 r., jednak z powodu okupacji niemieckiej nie ukończyła szkoły średniej. Podjęła wówczas pracę w lwowskiej fabryce Fortuna.

W jej rodzinnym domu we Lwowie mieścił się tajny punkt kontaktowy siatki lwowskiego Kedywu. Do podziemia wojskowego została zaangażowana prawdopodobnie przez swojego ojca, Andrzeja Ćwioka („Orkan”), który prowadził specjalne szkolenia i wojskowe kursy konspiracyjne. Od czerwca 1942 r. do kwietnia 1944 r. była, mimo młodego wieku (szesnaście lat), łączniczką oddziału dyspozycyjnego Kedywu przy Komendzie Obszaru Lwowskiego Armii Krajowej. Współpracowała między innymi z Włodzimierzem Ratuszyńskim („Wróbel”). Angażowała się w prowadzenie wywiadu przeciwko wojskom niemieckim oraz sprawdzanie bezpieczeństwa tras podczas transportu zdobycznej broni.

Na skutek wsypy 20 maja 1944 r. dom Ćwioków przy ul. Pasieki został otoczony przez policję ukraińską. Żołnierze AK – ojciec, dwóch synów i córka – skutecznie bronili się przez kilka godzin, ostrzeliwując ze strychu oblegających dom policjantów, a następnie po zmierzchu zdołali wydostać ze Lwowa.

Stanisława dotarła do podlwowskiego przysiółka Druga Wólka, gdzie została formalnie zaprzysiężona do AK przez ppor. Jerzego Węgierskiego („Antek”), dowódcę 2 szwadronu 14 pułku ułanów AK. Odtąd – od maja 1944 r. – sprawowała funkcję łączniczki szwadronu do mjr Władysława Białoszewicza („Dan”), dowódcy 14 pułku ułanów AK. Uczestniczyła w odbiorze zrzutów lotniczych. Brała udział w akcjach bojowych swojego szwadronu, w tym walkach osłonowych w czasie „Burzy” we Lwowie 22-27 lipca 1944 r. Kontaktowała się regularnie również z kpt. Draganem Sotirovičem („Draża”). Po zakończeniu akcji „Burza”, kiedy funkcjonariusze NKWD aresztowali znaczną grupę żołnierzy AK, w tym Andrzeja Ćwioka, była dwukrotnie zatrzymywana i przesłuchiwana przez Sowietów. Wciąż prześladowana i tropiona przez NKWD została zmuszona wraz z matką do wyjazdu na zachód. 7 lutego 1945 r. dotarła do Rzeszowa. Tam podjęła pracę w Herbapolu.
Nawiązała kontakt z żołnierzami kompanii – „D14” – lwowskiego zgrupowania „Warta”, którą dowodził wówczas, awansowany do stopnia majora, Sotirovič. Brała udział w akcjach dywersyjnych; była łączniczką oddziału leśnego. Pomagała również w legalizacji żołnierzy AK rozlokowanych pomiędzy Brzozowem a Dynowem. W lipcu 1945 r. grupa żołnierzy z kompanii „D14”, szykujących się do wyjazdu na zachód, została zaatakowana przez UB w okolicy Przeworska. Ucieczka udała się jedynie Wilhelmowi Ćwiokowi („Twardy”), który na stacji kolejowej w Łańcucie spotkał swoją siostrę „Czarnulę”. Ta zaalarmowała Zofię Ralską („Czarna Baśka”), żołnierza AK, a potem „NIE”, DSZ, a w końcu działaczkę WiN w Przeworsku i rozpoczęto przygotowania do uwolnienia uwięzionych. Niestety, wkrótce bezpieka ujęła również Wilhelma Ćwioka. Wszyscy akowcy zostali osadzeni w areszcie przeworskiego PUBP, gdzie poddawano ich okrutnemu śledztwu. Tymczasem Stanisława Ćwiok zdołała dotrzeć do komendanta UB w Przeworsku i za rodzinną biżuterię (wycenioną na 60 tys. złotych) uzyskać zwolnienie z aresztu brata Wilhelma oraz wachm. Feliksa Maziarskiego („Szofer”). Następnie, w pierwszym tygodniu sierpnia 1945 r., za kwotę 20 tys. złotych (dostarczoną przez Zofię Rolską) wykupiła z aresztu pozostałych żołnierzy dywersji AK.
We wrześniu 1945 r. Stanisława Ćwiok, zagrożona aresztowaniem, wyjechała wraz z matką do Gorzowa Wielkopolskiego. Wkrótce podjęła pracę w służbie zdrowia; była sekretarką medyczną. Na emeryturę przeszła w 1986 r.

29 sierpnia 1990 r. przyjęto ją w charakterze członka zwyczajnego do Światowego Związku Żołnierzy AK. 22 sierpnia 2000 r. została mianowana przez Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego na stopień podporucznika Wojska Polskiego. Została odznaczona Krzyżem Armii Krajowej (w 1995 r.), Odznaką Akcji „Burza” (w 1994 r.), Odznaką Weterana Walk o Niepodległość (w 1995 r.).
21 grudnia 1945 r. zawarła w Gorzowie Wielkopolskim związek małżeński z Jerzym Truszczyńskim (ur. 2 maja 1924 r., zm. 4 listopada 1979 r.). Mieli kilkoro dzieci: Elżbietę (ur. 19 listopada 1946 r., zm. 23 czerwca 1949 r.), Andrzeja (ur. 6 marca 1951 r., zm. 8 listopada 2010 r. w Szczecinie), Bożysława (ur. 28 października 1949 r.) oraz bliźnięta urodzone 24 września 1958 r. – Zofię (zamężna Pemerenke) i Ryszarda (zm. 15 grudnia 1958 r.).

8 grudnia 1984 r. Stanisława Truszczyńska wyszła ponownie za mąż za Mieczysława Wawraszko, byłego żołnierza lwowskiej AK (ur. 13 lutego 1925 r. we Lwowie, zm. 6 kwietnia 1995 r.).
Bracia Stanisławy również byli żołnierzami AK. Zarówno kpr. Wilhelm Ćwiok – pseudonim „Twardy” – jak i Bożysław Ćwiok – pseudonim „Sarna” – należeli do 1 szwadronu 14 pułku ułanów Armii Krajowej w Lwowskim Okręgu AK. Już na terenie Rzeszowszczyzny, od jesieni 1944 r. do lata 1945 r. służyli w lwowskich oddziałach leśnych „Warta”. Kpr. Wilhelm Ćwiok dowodził II plutonem w kompanii „D14”. Prowadził akcje specjalne, także likwidacyjne. Zdobył szczególne uznanie dowódcy kompanii „D14”, mjr Dragana Sotiroviča.

Stanisława Truszczyńska-Wawraszko (z domu Ćwiok) zmarła 22 marca 2009 r. Została pochowana z akowskimi honorami obok swojej matki na cmentarzu komunalnym przy ul. Żwirowej w Gorzowie Wielkopolskim.

Opracowanie: Joanna Dobek, prof. dr hab. Grzegorz Ostasz